Historisch overzicht bij de Terug naar Bandung en Vaarwel Soerabaja

De geschiedenis in een notendop

HPIM4757Voor een beter begrip van het verhaal schets ik in het kort de geschiedenis van Indonesië rond de Tweede Wereldoorlog. Voor de Tweede Wereldoorlog was er een nationalistische beweging ontstaan in Indië, die onder het koloniale bewind echter geen enkele kans kreeg. Het Nederlandse gezag bij de Indonesiërs verminderde door de overwinning van de Japanners op het Koninklijk Nederlandsch Indisch Leger (de KNIL). Onder de Japanse bezetting groeide het Indonesische streven naar onafhankelijkheid (merdeka). De blanke overheerser bleek overwinnelijk. De Japanners sloten de blanken en Indo’s op in kampen of stelden ze te werk, bijvoorbeeld aan de Birma spoorlijn. Daar lieten vele mensen het leven.

Direct na de Tweede Wereldoorlog was Indonesië een land in verwarring. De Japanners waren verslagen, de Nederlanders zaten in kampen. De Engelsen stoomden langs Indonesië op weg naar hun eigen kolonies en de Amerikanen gingen eerst elders Japanners verdrijven. Het KNIL lag op zijn gat. De Indonesische nationalisten Soekarno en Hatta grepen hun kans en riepen de Republiek Indonesië (RI) uit (17 augustus 1945).

De Bersiaptijd, vlak na WOII, kenmerkte zich door buitensporig geweld van de republikeinen tegen de Nederlanders. Groepen jonge strijders (revolutionairen, pemoeda’s) pakten alle mensen met Nederlands bloed op, vermoordden of mishandelden ze. Nederlanders die uit de Jappenkampen kwamen, werden nauwelijks beschermd en konden slachtoffer van moordpartijen worden. Daarom werd hen door de Engelse bevrijders aangeraden in de kampen te blijven. De Engelsen probeerden safe havens te creëren. Om het geweld in Indië te bedwingen en de koloniale orde te herstellen, stuurde Nederland Oorlogsvrijwilligers (OVW’ers) naar Indië.

Een conferentie tussen de Nederlanders en de Indonesische nationalisten over een federale staatsvorm, mislukte. Er kwam een onderhandelingsakkoord tot stand dat ook door de verschillende partijen ondertekend werd, maar het was te laat. Het lukte niet meer om tot een politieke oplossing te komen.

Na het geweld van de Tweede Wereldoorlog en de bersiaptijd, kwamen de politionele acties. Politionele actie is een vreemd begrip. Het lijkt alsof door de politie de orde hersteld zou worden, een binnenlandse aangelegenheid, maar zo was het niet, het was oorlog. De strijd in Indië kon niet worden gewonnen door het KNIL en Nederlandse oorlogsvrijwilligers alleen. In totaal zouden er die laatste jaren ook dienstplichtigen naar Indië gaan. Daarvoor moest de wet worden aangepast.

De eerste politionele actie ging in juli 1947 van start. Nederland wilde graag de productiegebieden van koffie, thee en specerijen terug. De Verenigde Staten waren furieus over de Nederlandse houding en zetten de Veiligheidsraad onder druk, die na veertien dagen ingreep. De eerste politionele actie werd onder zware internationale druk op 5 augustus gestaakt. Er brak een periode van moeizame strijd aan, want de republikeinse troepen waren niet uitgeschakeld en zetten de strijd tegen het Nederlandse leger voort in de vorm van een guerrilla.

Een commissie van goede diensten en eindeloze onderhandelingen leverden nauwelijks iets op: impasse volgde op impasse. Nederland bleef weigeren de Indonesiërs onafhankelijkheid te verlenen, terwijl zij op hun beurt de voorgestelde federale staatsvorm niet accepteerden.
Op 17 januari 1948 kwam het voor de tweede keer tot een politieke overeenkomst. Het was grotendeels een bevestiging van de vorige uit 1947. Nederland hoopte dat de guerrillastrijd daardoor zou afnemen, maar dat bleek niet zo te zijn. Inmiddels zat er een troepenmacht van 160.000 man in Indonesië.

De tweede politionele actie begon op 19 december 1948. Doel was de bezetting van Yogyakarta, waar de republikeinse regering zich gevestigd had. Militair was deze ingreep een succes, politiek gezien echter een mislukking. Uit vrees voor sancties van Amerika moesten de republikeinse leiders na enkele maanden worden vrijgelaten. De Veiligheidsraad greep weer in en opnieuw maakte zware internationale druk op 5 januari 1949 een eind aan een politionele actie. De Verenigde Staten waren een uitgesproken tegenstander van kolonialisme en dreigden de Marshall-hulp stop te zetten. Uiteindelijk ondertekende Koningin Juliana op 27 december 1949 de overdracht van de soevereiniteit aan de Verenigde Staten van Indonesië. Aan drie en een halve eeuw Nederlandse bestuurlijke en militaire aanwezigheid in Indië kwam op 29 december een eind.

 

2 reacties op Historisch overzicht bij de Terug naar Bandung en Vaarwel Soerabaja

  1. H. van de Beek schreef:

    Geachte mevrouw Fijten,
    Op de veteranenboekendag vertelde u mij over het MP-verleden van uw oom in Nederlands-Indië. Wellicht is in verband hiermee het volgende boek interessant voor u: “De Militaire Politie in Nederlands-Indië, 1945-1951. Het boek is geschreven door Arie J. Veen en uitgegeven door de Bataafse Leeuw (1997).

    Met vriendelijke groet,
    Hans van de Beek

  2. birsak hans robert schreef:

    ik had graag wat meer willen weten over de Lembangweg in de bersiap periode

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *